Translate on my blog

Κυριακή, 7 Ιουνίου 2015

Λοιμός των Αθηνών

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Λοιμός σε αρχαία πόλη, πίνακας του 17ου αιώνα του Μίχιελ Σουίερτς (Michiel Sweerts),[1] ο οποίος θεωρείται πως αναφέρεται στο λοιμό των Αθηνών[2][3]
Ο λοιμός των Αθηνών ή σύνδρομο του Θουκυδίδη[4][5][6] ήταν μια καταστροφική επιδημία η οποία εκδηλώθηκε στην πόλη-κράτος των Αθηνώνστην αρχαία Ελλάδα, κατά το 2ο έτος του Πελοποννησιακού πολέμου το 430 π.Χ. και ενώ η πόλη βρισκόταν σε πολιορκία από τους Σπαρτιάτες. Θεωρείται πως η επιδημία εμφανίστηκε μέσω του Πειραιά όπου βρισκόταν το λιμάνι και αποτελούσε την κύρια είσοδο προμηθειών της πόλης. Ο λοιμός εμφανίστηκε και σε άλλες περιοχές της ανατολικής Μεσογείου, και επέστρεψε 2 φορές, το 429 π.Χ. και τον χειμώνα του 427/426 π.Χ.,[7]και η καταστροφή που προκάλεσε στον πληθυσμό της Αθήνας ήταν ένα σημαντικό πρώτο πλήγμα για την πόλη ως προς την εξέλιξη του πολέμου.
Προκάλεσε το θάνατο των περισσοτέρων κατοίκων της πόλης, ανάμεσα στους οποίους και του ίδιου του Περικλή μαζί με τα μέλη της οικογενείας του, ενώ οι λεπτομερείς μαρτυρίες του Θουκυδίδη είναι ανεκτίμητες για την μελέτη του γεγονότος καθώς ο ίδιος ήταν αυτόπτης μάρτυρας και είχε μολυνθεί αλλά κατόρθωσε να επιζήσει.[7]Επίσης, ο Ιπποκράτης ήταν ένας από τους γιατρούς που βρισκόταν στην πόλη και η συνεισφορά του στην αντιμετώπιση του λοιμού ήταν σημαντική.[8]

Ιστορικό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι συμμαχίες του Πελοποννησιακού πολέμου κατά το 431 π.Χ.
Η Σπάρτη και οι σύμμαχοι της, με την εξαίρεση της Κορίνθου, είχαν την στρατιωτική τους ισχύ κυρίως στην ξηρά και μπορούσαν να συγκεντρώσουν μεγάλους στρατούς οι οποίοι ήταν ιδιαίτερα αξιόμαχοι. Υπό την αρχηγία του Περικλή, οι Αθηναίοι υποχωρήσαν εντός των τοιχών της πόλης και βασίστηκαν στην υπεροπλοία του Αθηναϊκού στόλου ώστε να λαμβάνουν τις προμήθειες τους. Η στρατηγική αυτή είχε ως παράπλευρη επίπτωση την συγκέντρωση μεγάλου πλήθους κατοίκων της υπαίθρου εντός της πόλης, η οποία προκάλεσε έλλειψη τροφής και άλλων προμηθειών. Οι συνθήκες αυτές έδωσαν πρόσφορο έδαφος στις διάφορες αρρώστιες μαζί με το λοιμό να εξαπλωθούν ταχαία, και ένας μεγάλος κατοίκων να μολυνθεί και να πεθάνει, μαζί με τον ίδιο τον Περικλή, την γυναίκα του, και τα παιδιά τους Πάραλο και Ξάνθιππο.
Ο Θουκυδίδης που ήταν παρών στα γεγονότα, περιγράφει την επιδημία στην Ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου και αναφέρει πως η ασθένεια προέρχονταν από την Αιθιοπία, και πέρασε μέσω της Αιγύπτου και Λιβύης στον ελληνικό κόσμο. Η νόσος ήταν τόσο τρομερή όπου κανείς δεν θυμόταν κάτι παρόμοιο κατά το παρελθόν, και οι ιατροί είχαν όχι μόνο ένα πολύ δύσκολο έργο μια και δε γνώριζαν πως να την αντιμετωπίσουν, αλλά συνήθως ήταν και αυτοί που πέθαιναν πρώτοι μια και βρίσκονταν σε συνεχή επαφή με τους ασθενείς.[7]
Εκτιμάται πως ο λοιμός σκότωσε από το 1/4[9] έως τo 1/3[10][11] του πληθυσμού της πόλης ο οποίος αριθμούσε 300.000,[4]και τις στρατιωτικές απώλειες να ανέρχονται σε 300 ιππείς και 1.400 οπλίτες.[10][12] Η θέα του πλήθους των νεκρικών πυρών στην πόλη έκανε τους Σπαρτιάτες να αποχωρήσουν ώστε να αποφύγουν την επιδημία. Πέρα από τον ίδιο τον Περικλή, ένα μεγάλο μέρος της ηγεσίας, των στρατιωτικών δυνάμεων στόλου και ξηράς πέθανε επίσης, και η εξουσία στην πόλη αναλήφθηκε από διάφορους αντικαταστάτες τους οποίους ο Θουκυδίδης χαρακτηρίζει ως ανίκανους και αδύναμους. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, η Αθήνα δεν μπόρεσε να επανακάμψει στο επίπεδο της ισχύς που διέθετε πριν παρά πάνω από μια δεκαετία μετά, το 415 π.Χ., όταν και προχώρησε στην καταστροφική για αυτήν Σικελική Εκστρατεία.[7]

Επιπτώσεις στον πληθυσμό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι μαρτυρίες σχετικά με τον λοιμό περιγράφουν ιδιαίτερα δραματικές επιπτώσεις που προκάλεσε η επιδημία, με τον Θουκυδίδη να αναφέρει λεπτομερώς την πλήρη εξαφάνιση της κοινωνικής συνοχής και ηθικής κατά τη διάρκεια του λοιμού.[7]

Παρανομία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ανακατασκευή του προσώπου τηςΜύρτιδος, ενός εντεκάχρονου κοριτσιού που πέθανε κατά το λοιμό και το κρανίο της βρέθηκε στον μαζικό τάφο του Κεραμεικούκατά τις εργασίες κατασκευής του Μετρό Αθηνών[13] - Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών
Αναφέρεται πως οι κάτοικοι σταμάτησαν να ακολουθούν τους νόμους ή ακόμα και να φοβούνται τις επιπτώσεις του μια και ένιωθαν πως ζούσαν ήδη υπό συνθήκες θανατικής ποινής. Παρομοίως, πολλοί άνθρωποι άρχισαν να ξοδεύουν τις περιουσίες τους αλόγιστα χωρίς φειδώ, μια και θεωρούσαν πως δεν πρόκειται να ζήσουν για πολύ ακόμα ώστε να χρειάζεται να αποταμιεύσουν ή να επενδύσουν για το μέλλον, ενώ αντίθετα κάποιοι από τους φτωχούς έγιναν ξαφνικά πλούσιοι κληρονομώντας τις περιουσίες των συγγενών τους. Αναφέρεται επίσης πως πολλοί άρχισαν να συμπεριφέρονται ανέντιμα μια και θεώρησαν πως δεν είχαν πλέον κίνητρο να απολαμβάνουν τη φήμη και τα προνόμια του ενάρετου πολίτη με τον θάνατο να είναι πλέον κοντά.[7]

Θρησκευτική αβεβαιότητα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι συνθήκες αυτές, επέφεραν αμφιβολίες και αβεβαιότητα ως προς τη θρησκεία, μια και οι άνθρωποι ένιωθαν εγκατελλειμένοι από τις θεότητες και δεν έβλεπαν κάποιο πρακτικό όφελος ως προς την τέλεση λατρείας τους. Εντός των ναών επικρατούσαν εξαιρετικά άσχημες συνθήκες, μια και πολλοί πρόσφυγες από την ύπαιθρο είχαν αναγκαστεί να βρούν καταφύγιο εκεί, και σύντομα οι ναοί μετατράπηκαν σε κτίσματα γεμάτα με αρρώστους και νεκρούς.
Επίσης θεωρήθηκε από τους Αθηναίους πως ο λοιμός ήταν σημάδι πως οι θεοί ήταν με το μέρος της Σπάρτης. Οι χρησμοί των ιερομαντών ανέφεραν πως ο ίδιος ο Απόλλωνας, ο οποίος θεωρούνταν πως είχε θεϊκή εξουσία σε θέματα ιατρικής, θα πολεμούσε μαζί με τους Σπαρτιάτες, καθώς και πως με τον ερχομό του πολέμου με τους Δωριείς Σπαρτιάτες θα ερχόταν και ο θάνατος. Ο Θουκυδίδης στο έργο του απέρριψε ως δεισιδαιμονίες τους χρησμούς αυτούς και επικεντρώθηκε στις θεωρίες του Ιπποκράτη για την κατανόηση της επιδημίας.[7][8]

Επιμέλεια των αρρώστων και νεκρών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ένας άλλος λόγος για τον οποίο υπήρξε γενικευμένη έλλειψη συνοχής, ήταν η πολύ μεγάλη μεταδοτικότητα της αρρώστιας, μια και αυτοί που φρόντιζαν τους ασθενείς ήταν και οι πιο ευάλωτοι απέναντι στο λοιμό. Έτσι πολλοί άνθρωποι πέθαναν απολύτως μόνοι τους καθώς κανένας δεν τολμούσε να πάρει το ρίσκο να τους φροντίσει. Οι νεκροί σχημάτισαν σωρούς από πτώματα επί πτωμάτων, πολλά αφέθηκαν να αποσυντεθούν, θάφτηκαν σε μαζικούς τάφους, καθώς και αποτεφρώθηκαν, με τις πυρές να καίνε ακατάπαυστα με τα νέα πτώματα που προστίθενταν συνεχώς. Άλλοι είχαν προετοιμάσει τις ιδιωτικές νεκρικές πυρές τους έτσι ώστε να είναι έτοιμες για τους συγγενείς και φίλους τους.
Στο αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού, έχουν ανακαλυφθεί ένας μαζικός τάφος και σχεδόν 1000 ατομικοί τάφοι οι οποίοι χρονολογούνται ανάμεσα στο 430 και 426 π.Χ.. Ο μαζικός τάφος ανασκάφθηκε την περίοδο 1994-95 και συνόρευε με ένα χαμηλό τείχωμα το οποίο φαίνεται πως διαχώριζε το νεκροταφείο από ένα γειτονικό βάλτο. Μέσα στον τάφο υπολογίζεται πως βρίσκονταν 150 άτομα, ανάμεσα στα οποία τουλάχιστον 10 παιδιά. Οι σκελετοί στους άλλους τάφους ήταν ατάκτως τοποθετημένοι χωρίς στρώμα χώματος από επάνω τους, και θεωρείται πως τοποθετήθηκαν εκεί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα και σε συνθήκες βιασύνης.[14]
Όσοι είχαν την τύχη να επιζήσουν από τα παραπάνω, ανέπτυξαν ανοσία στο λοιμό και έτσι έγιναν οι πρώτοι που άρχισαν να φροντίζουν αποτελεσματικά όσους ακόμα ζούσαν και είχαν αποκτήσει την ασθένεια.[7]

Αίτια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η έρευνα σχετικά με τα αίτια του λοιμού συχνά εξετάζει την συχνότητα εμφάνισης επιδημιών με τα ιστορικά στοιχεία της προέλευσης του λοιμού - Χάρτης του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Επιδημιών των ΗΠΑ (Centers for Disease Control and Prevention - CDC) με στοιχεία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας για τις εμφανίσεις λοιμού στις αρχές του 21ου αιώνα
Για μεγάλο χρονικό διάστημα οι ιστορικοί προσπάθησαν να ανακαλύψουν τα αίτια πίσω από το λοιμό των Αθηνών. Ιστορικά, ο λοιμός συχνά θεωρείται πως ήταν ένα ξέσπασμα βουβωνικής πανώλης σε μια από τις πολλές μορφές της,[6] αλλά διάφορες επανεκτιμήσεις των κριτηρίων σχετικά με τα επιδημιολογικά συμπτώματα, έκαναν τους ειδικούς να θεωρήσουν πιθανές και άλλες αρρώστιες όπως, τύφο,ανεμοβλογιάιλαρά, και σύνδρομο τοξικού σοκ.[15] Κάποιο άλλοι πρότειναν πως ενδέχεται να πρόκειται για την ασθένεια του άνθρακα, η οποία εμφανίστηκε με την συγκέντρωση χιλιάδων προσφύγων εντός των τοιχών καθώς και με τον συνωστισμό των παραγωγικών ζώων. Κατά τα τέλη του 20ου αιώνα υπήρξαν εκτιμήσεις πως μπορεί να πρόκειται για τον Αιμοραγικό Πυρετό Έμπολα, μια και οι συνθήκες έχουν πολλές ομοιότητες με τις αντίστοιχες στην Αφρικανική ήπειρο όπου εκδηλώθηκαν οι ασθένειες αυτές και ταυτοποιήθηκαν, καθώς και ο Θουκυδίδης είχε αναφέρει την Αιθιοπία της Αφρικής ως αρχική προέλευση του ιού.[16]

Τύφος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Ιανουάριο του 1999, το Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ αφιέρωσε το 5ο ετήσιο ιατρικό συνέδριο του στον λοιμό των Αθηνών, και συμπέρανε πως ο ιός επρόκειτο για τύφο, αναφέρωντας πως στοιχεία όπως θνησιμότητα του 20 τοις εκατό των μολυσμένων, θάνατος μετά από μια εβδομάδα, και επιπλοκές όπως γάγραινα στα άκρα των δαχτύλων, συμβαδίζουν με τα συμπτώματα που εμφανίστηκαν στον λοιμό.[17]
Η παραπάνω άποψη στηρίζεται επίσης και από την έρευνα του Άρνολντ Ουάικομπ Γκομ (Arnold Wycombe Gomme), ενός σημαντικού ερευνητή του Θουκυδίδη στις αρχές και μέσα του 20ου αιώνα, ο οποίος επίσης θεωρούσε τον τύφο ως την αιτία της επιδημίας που έπληξε την Αθήνα.[18]

Τυφοειδής πυρετός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μια άλλη ανάλυση DNA του πολφού των δοντιών που έγινε το 2005 από Έλληνες επιστήμονες, συμπέρανε πως οι ακολουθίες του DNA ήταν παρόμοιες αυτές του οργανισμού που προκαλεί τυφοειδή πυρετό, με τα συμπτώματα να μοιάζουν με αυτά που περιγράφει ο Θουκυδίδης.[14][19][20]
Ωστόσο τα αποτελέσματα της παραπάνω έρευνας αμφισβητήθηκαν από άλλους ερευνητές, οι οποίοι υποστήριξαν πως υπάρχουν σημαντικά μεθολογικά σφάλματα ως προς την ανάλυση DNA που έγινε στα δόντια.[21]Οι ιθύνοντες της έρευνας απάντησαν πως η κριτική ήταν βασισμένη σε ασαφή κριτήρια,[22]και πως η ίδια η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε για τη στήριξη της κριτικής είχε κατά το παρελθόν εμφανιστεί να παράγει αντιθετικά συμπεράσματα.[23]

Αιμορραγικός πυρετός Έμπολα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η αφήγηση του Θουκυδίδη αναφέρεται με έμφαση στο αυξημένο ρίσκο της μετάδοσης του ιού σε αυτούς που νοσηλεύαν τους ασθενείς, κάτι το οποίο είναι χαρακτηριστικό του Αιμορραγικού πυρετού Έμπολα και λοιπών ιογενών αιμορραγικών πυρετών, παρά του τύφου ή του τυφοειδή πυρετού. Επίσης θεωρείται παράξενο το πως οι Σπαρτιατικές δυνάμεις απέφυγαν να μολυνθούν από την επιδημία ενώ βρισκόταν σε σχετικά κοντινή απόσταση από την κύρια εστία της επιδημίας. Κάποιοι ερευνητές μετέφρασαν την φράση του Θουκυδίδηλύγξ τε τοῖς πλείοσιν ἐνέπεσε κενή ως την περιγραφή παρουσίας λόξυγκα (ερμηνεύεται και ως εμετός ή ρέψιμο) η οποία είναι κοινό χαρακτηριστικό στην ασθένεια του Έμπολα.[24][25][26]
Μια δευτερογενής περιγραφή από τον αρχαίο κόσμο είναι αυτή του Ρωμαίου φιλοσόφου Λουκρήτιου τον 1ο αιώνα π.Χ., ο οποίος στο έργο του Περί της φύσεως των πραγμάτων περιγράφωντας τα συμπτώματα του λοιμού ανέφερε πως εμφανίζονταν αίμα ή μαύρες υγρές εκκενώσεις από τις σωματικές κοιλότητες. Ο Λουκρήτιος είχε μελετήσει το έργο του ιατρού Άκρωνα (δεν διασώζεται) ο οποίος πέθανε το 430 π.Χ. ενώ βρίσκονταν στην Αθήνα για να καταπολεμήσει την επιδημία.[27]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Άλμα πάνω Μίχιελ Σουίερτς κατά τη Φλαμανδική προφορά του ονόματος
  2. Άλμα πάνω (Αγγλικά) «Plague in an Ancient City, by Michael Sweerts, circa 1652, represents the Plague of Athens - Hektoen International».
  3. Άλμα πάνω (Αγγλικά) «Franco Mormando, Thomas Worcester, Piety and Plague: From Byzantium to the Baroque, Truman State Univ Press, 2007, σελ.240».
  4. ↑ Άλμα πάνω, στο:4,0 4,1 (Αγγλικά) «Segen's Medical Dictionary. S.v. "The Plague of Athens."».
  5. Άλμα πάνω (Αγγλικά) «The Thucydides Syndrome - Centers for Disease Control and Prevention».
  6. ↑ Άλμα πάνω, στο:6,0 6,1 «Ιστορική εξέλιξη των ιατρικών ερμηνειών του λοιμού του Θουκυδίδη - των Γ. Γιαννούλη, Ε.Μαυριτσάκη, Α.Σαμόλη, Π.Τζαμαλή, Κ.Φιλοπούλου - Περιοδικό Perceptum».
  7. ↑ Άλμα πάνω, στο:7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 «Θουκυδίδης, Ἱστορίαι 2.47 – 50 - Μετάφραση στα σύγχρονα ελληνικά από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας».
  8. ↑ Άλμα πάνω, στο:8,0 8,1 «Ιπποκράτης (5ος αιώνας π.Χ.) - Αργολική Βιβλιοθήκη».
  9. Άλμα πάνω (Αγγλικά) «The plague of Athens: epidemiology and paleopathology - ncbi.nlm.nih.gov».
  10. ↑ Άλμα πάνω, στο:10,0 10,1 «Πελοποννησιακός Πόλεμος / Oι Θηβαίοι στις Πλαταιές - του Γιώργου Χαραλαμπόπουλου, περιοδικό Ιστορία».
  11. Άλμα πάνω (Αγγλικά) «Pandemic Love - by Charles Moore, Plough magazine».
  12. Άλμα πάνω «Ιστορία του Ιπποκράτη - Ο κήπος του Ιπποκράτη».
  13. Άλμα πάνω «Μύρτις - Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο».
  14. ↑ Άλμα πάνω, στο:14,0 14,1 «Ανάλυση αρχαίου DNA και πιθανή αιτία του λοιμού της Αθήνας - του ιατρικού ερευνητή Μανώλη Παπαγρηγοράκη, Η Καθημερινή».
  15. Άλμα πάνω (Αγγλικά) Dr. Alexander Langmuir, formerly chief epidemiologist at the Centers for Disease Control in Atlanta, USA - New England Journal of Medicine,1985 Volume 313:1027-1030http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,963885,00.html
  16. Άλμα πάνω (Αγγλικά) Olson PE, Hames CS, Benenson AS, Genovese EN. "The Thucydides syndrome: ebola deja vu? (or ebola reemergent?)" Emerging Infectious Diseases 2(1996): 155–156. ISSN 1080-6059.
  17. Άλμα πάνω (Αγγλικά) «Plague of Athens: Another medical mystery solved at University of Maryland - University of Maryland».
  18. Άλμα πάνω (Αγγλικά) Gomme, A. W., ed. A. Andrewes and K. J. Dover. An Historical Commentary on Thucydides, Volume 5. Book VIII, Oxford University Press, 1981.ISBN 0-19-814198-X.
  19. Άλμα πάνω (Αγγλικά) Papagrigorakis, Manolis J.; Yapijakis, Christos; Synodinos, Philippos N.; Baziotopoulou-Valavani, Effie (2006).«DNA examination of ancient dental pulp incriminates typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens».International Journal of Infectious Diseases 10 (3): 206–214.doi:10.1016/j.ijid.2005.09.001PMID16412683.
  20. Άλμα πάνω (Αγγλικά) «Typhoid Fever Behind Fall of Athens - Livescience.com».
  21. Άλμα πάνω (Αγγλικά) Beth Shapiro, Andrew Rambaut, and M. Thomas P. Gilbert. "No proof that typhoid caused the Plague of Athens (a reply to Papagrigorakis et al.)",International Journal of Infectious Diseases 10 (2006): 334–35. ISSN 1201-9712
  22. Άλμα πάνω (Αγγλικά) Insufficient phylogenetic analysis may not exclude candidacy of typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens (reply to Shapiro et al.)http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S120197120600052X
  23. Άλμα πάνω (Αγγλικά) Analysis of the type 1 pilin gene cluster fim in Salmonella: Its distinct evolutionary histories in the 5' and 3' regions181. Feb 1999. σελ. 1301–8.PMID 9973358.
  24. Άλμα πάνω «Ο ιός Έμπολα ήταν ο λοιμός που εξόντωσε την αρχαία Αθήνα και τον Περικλή; Η νόσος των εννέα ημερών και ο λόξυγγας είναι παρόμοια συμπτώματα που τα αναφέρει και ο Θουκυδίδης - Μηχανή του Χρόνου».
  25. Άλμα πάνω «Εμπολα ο λοιμός της... Αθήνας - της Ιωάννας Σουφλέρη, Το Βήμα».
  26. Άλμα πάνω (Αγγλικά) Olson PE, Hames CS, Benenson AS, Genovese EN (1996). "The Thucydides syndrome: Ebola déjà vu? (or Ebola reemergent?)." Emerging Infect. Dis. 2 (2): 155–56. doi:10.3201/eid0202.960220. PMC 2639821. PMID 8964060. They translate the phrase λύγξ κενή as "hiccups," often previously translated from Thucydides as "ineffectual retching" (cf. Aretaeus, Treatment of Acute Diseases2.4; Hippocrates, Aphorisms 5.58).
  27. Άλμα πάνω (Αγγλικά) «Lucretius, De Rerum Natura, 6.1169 - The plague Athens - perseus.tufts.edu».

Σχετική βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα ελληνικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ξενόγλωσση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • (Αγγλικά) Dixon B. "Ebola in Greece?" British Medical Journal (1996), 313–430.
  • (Αγγλικά) McNeill, William H. Plagues and People. New York: Anchor Books, 1976. ISBN 0-385-12122-9.
  • (Αγγλικά) Pomeroy, Sarah B. Spartan Women. Oxford: Oxford University Press, 2002. ISBN 0-19-513067-7.
  • (Αγγλικά) Zinsser, Hans. Rats, Lice and History: A Chronicle of Pestilence and Plagues. Boston,1935; New York: Black Dog & Leventhal Publishers, 1996. ISBN 1-884822-47-9.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]